Η ΕΠΙΣΤΗΜΗ

Πηγή: Περιοδικων Καλων Νεων

Είναι ο μόνος δρόμος προς την Αλήθεια;

Ακούγονται συχνά από επιστήμονες, ιδιαίτερα των θετικών επιστημών, δηλώσεις της μορφής: "μόνον η επιστήμη είναι ορθολογική, μόνον η επιστήμη κατακτά την αλήθεια, οτιδήποτε άλλο είναι απλή δοξασία εάν κάτι δεν μπορεί να προσδιορισθεί ποσοτικά ή να ελεγχθεί από την επιστημονική μέθοδο, δεν θεωρείται αληθινό και ορθολογικό".

Δυστυχώς, η αντίληψη αυτή είναι ευρύτατα διαδεδομένη στη Δυτική σκέψη. Της έχει αποδοθεί ο χαρακτηρισμός επιστημονισμός (scientism), ενώ ο φιλόσοφος Τζων Κέκες (John Kekes) πολύ εύστοχα την αποκαλεί επιστημονικό ιμπεριαλισμό. Σύμφωνα με την αντίληψη αυτή, η επιστήμη είναι το υπόδειγμα της αλήθειας και της ορθολογικότητας. Οτιδήποτε δεν εναρμονίζεται με καλά θεμελιωμένες επιστημονικές απόψεις, δεν βρίσκεται στο πεδίο των αντικειμένων εκείνων τα οποία προσφέρονται για επιστημονική έρευνα, ή δεν υπόκειται στην επιστημονική μεθοδολογία, δεν είναι αληθές ή ορθολογικό. Η επιστήμη κατ' αποκλειστικότητα αποτελεί το μοντέλο της διανοητικής μας υπεροχής.

Ο επιστημονισμός παρουσιάζεται με δύο τύπους: τον ισχυρό και τον ασθενή. Ο ισχυρός επιστημονισμός θεωρεί αληθινή και ορθολογική μια πρόταση ή θεωρία εάν και μόνον εάν είναι επιστημονική πρόταση ή θεωρία, δηλαδή εάν έχει επιτυχώς μορφοποιηθεί, ελεγχθεί και χρησιμοποιηθεί σύμφωνα με κατάλληλη επιστημονική μεθοδολογία. Δεν υπάρχουν αλήθειες εκτός των επιστημονικών αληθειών, και αν ακόμη υπάρχουν κανένας απολύτως λόγος δεν συντρέχει να γίνουν αποδεκτές.

Οι οπαδοί του ασθενούς επιστημονισμού αναγνωρίζουν την ύπαρξη αληθειών εκτός του πεδίου της επιστήμης και ακόμη είναι πρόθυμοι να δεχθούν ότι αυτές έχουν ένα ελάχιστο, θετικό ορθολογικό επίπεδο, χωρίς την υποστήριξη της επιστήμης. Όμως η μορφή αυτή του επιστημονισμού εμμένει στην άποψη ότι η επιστήμη είναι ο πιο χρήσιμος, σοβαρός, έγκυρος τομέας της ανθρώπινης γνώσης. κάθε άλλη διανοητική δραστηριότητα είναι κατώτερη της επιστήμης. Ακόμη, δεν υπάρχουν ουσιαστικά όρια στην επιστήμη. Δεν υπάρχει τομέας της ανθρώπινης δραστηριότητας τον οποίο αδυνατεί να φωτίσει η επιστήμη. Ένα ζήτημα ή μια πεποίθηση έξω από τον χώρο της επιστήμης μπορούν να γίνουν ορθολογικά αποδεκτά στον βαθμό που η επιστήμη είναι σε θέση να τους παρέχει επιστημονική υποστήριξη. Συνεπώς έχουμε μια διανοητική και ίσως ηθική υποχρέωση, να επιδιώκουμε την χρήση της επιστήμης στην επίλυση προβλημάτων σε άλλους τομείς, προβλημάτων τα οποία μέχρι σήμερα είχαν μείνει ανέγγιχτα.

Για παράδειγμα, οι οπαδοί του ασθενούς επιστημονισμού, υποστηρίζουν ότι προβλήματα που αφορούν τον νου, πρέπει να επιλυθούν με τις μεθόδους της νευροφυσιολογίας και της επιστήμης των υπολογιστών.

Σημειώνεται εδώ, ότι οι οπαδοί της δεύτερης μορφής επιστημονισμού, υποστηρίζουν ότι τομείς εκτός του πεδίου της επιστήμης, ή τουλάχιστον μη ταυτιζόμενοι με αυτήν όπως η φιλοσοφία και η θεολογία, κερδίζουν εάν έχουν την επιστημονική υποστήριξη, δεν ισχύει όμως και το αντίστροφο.

Εάν ο επιστημονισμός στην όποια μορφή του είναι αληθής, θα είχε δραστικές συνέπειες στη συσχέτιση επιστήμης και θεολογίας και ειδικότερα επιστήμης και χριστιανικής πίστης. Εάν ο ισχυρός επιστημονισμός είναι αληθής, τότε η θεολογία δεν αποτελεί γνωστικό εγχείρημα και δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι υπάρχει θεολογική γνώση. Εάν ο ασθενής επιστημονισμός είναι αληθής, τότε ο διάλογος επιστήμης και θεολογίας θα είναι μονόλογος, με τη θεολογία να ακροάται την επιστήμη αναμένοντας την υποστήριξή της. Για στοχαζόμενους Χριστιανούς καμιά μορφή επιστημονισμού δεν μπορεί να γίνει αποδεκτή. Και όχι μόνον δεν μπορεί να γίνει αποδεκτή, όπως θα αποδειχθεί από τη λεπτομερέστερη ανάλυση των θέσεων του επιστημονισμού, αλλά πρόκειται και για έναν πολιτισμικό μύθο.

Η δογματική άποψη του επιστημονισμού είναι αυτοαναιρούμενη. Μία πρόταση ή δήλωση είναι αυτοαναιρούμενη όταν εμπεριέχεται στο πεδίο αναφοράς της και διαψεύδει τον εαυτό της, δηλαδή δεν συμφωνεί με τα δικά της κριτήρια αποδεξιμότητας. Για παράδειγμα, οι προτάσεις: «δεν υπάρχουν αλήθειες», «δεν υπάρχουν ελληνικές προτάσεις», «δεν υπάρχω», είναι όλες αυτοαναιρούμενες. Εάν είναι ψευδείς, είναι ψευδείς. Εάν θεωρηθούν αληθείς, αυτό που ισχυρίζονται τις καθιστά ψευδείς και αφού τίποτα δεν μπορεί να είναι ταυτόχρονα και αληθές και ψευδές, αποδεικνύονται τελικά ψευδείς. Τα δεδομένα που τις διαψεύδουν εμπεριέχονται αναπόφευκτα στις ίδιες τις προτάσεις.

Κατά τον ίδιο τρόπο, αυτοαναιρούμενη είναι και η δογματική άποψη του επιστημονισμού, ότι "αληθές και ορθολογικό είναι μόνον ό,τι μπορεί να γνωσθεί από την επιστήμη, ή να προσδιορισθεί ποσοτικά και να ελεγχθεί εμπειρικά. Η δήλωση αυτή δεν είναι μια δήλωση της επιστήμης, αλλά μια δεύτερης τάξης φιλοσοφική πρόταση για την επιστήμη. Η πρόταση δεν μπορεί να ελεγχθεί εμπειρικά ή να προσδιορισθεί ποσοτικά. Ισοδύναμα, θα ήταν δυνατόν να λεχθεί, ότι ο ορισμός, οι σκοποί και η θεμελίωση της επιστήμης, είναι φιλοσοφικές παραδοχές (προϋποθέσεις) για την επιστήμη και δεν μπορούν να επικυρωθούν από την επιστήμη.

Υπάρχει διαφορά μεταξύ του «κάνω επιστήμη» και «λογίζομαι τι είναι επιστήμη και πως αυτή λειτουργεί».

Η δεύτερη μορφή ερωτημάτων αποτελεί αντικείμενο της φιλοσοφίας και της ιστορίας της επιστήμης, δύο κλάδων με αλματώδη ανάπτυξη από την δεκαετία του '60, οι οποίοι αποτελούν δεύτερης τάξης δραστηριότητες για ένα πρώτης τάξης πεδίο δεδομένων, την ίδια την επιστήμη. Κατά συνέπεια, καμιά επιστημονική πρόοδος στο μέλλον δεν μπορεί ούτε κατ' ελάχιστο να καταστήσει αποδεκτή τη δογματική άποψη του επιστημονισμού.

Υπάρχει όμως ένα ακόμη πρόβλημα που έχουν να αντιμετωπίσουν και οι δύο μορφές επιστημονισμού, το πρόβλημα των ορίων τις επιστήμης. Στα όρια αυτά δεν συμπεριλαμβάνονται τρεις κατηγορίες, παρά το ενδιαφέρον που παρουσιάζουν: πρώτον, δεν συζητώνται πρακτικά όρια της επιστήμης, που αφορούν διαμάχες για το πόσο μακριά μπορεί να φθάσει η επιστήμη, αν κάποιος πάρει υπ' όψη του τον περιορισμό της επιστημονικής προόδου στην πράξη, λόγω των πεπερασμένων κοινωνικών, οικονομικών και περιβαλλοντικών πηγών.

Δεύτερον, δεν συζητώνται κοινωνικό-ηθικά όρια της επιστήμης, όπως για παράδειγμα η αλόγιστη διοχέτευση εθνικών πόρων σε επιστημονικά προγράμματα, οι οποίοι θα μπορούσαν να διατεθούν για άλλους σκοπούς (εξάλειψη της φτώχειας κ.ά.).

Τρίτον, δεν συζητώνται τα όρια τα οποία θέτει ένας κλάδος της επιστήμης σε άλλον.

Με τον όρο όρια της επιστήμης εννοούνται φιλοσοφικές παραδοχές στις οποίες βασίζεται η επιστήμη για ορθολογική επικύρωση. Είναι, οι φιλοσοφικές αυτές παραδοχές, ουσιώδεις και αναγκαίες για την εδραίωση της επιστήμης ως ορθολογικού κλάδου, ο οποίος μας παρέχει προσεγγιστική περί του κόσμου αλήθεια. Κάθε μια απ' αυτές τις παραδοχές έχει τεθεί υπό αμφισβήτηση και ένα από τα καθήκοντα τις φιλοσοφίας είναι η διατύπωση και η υποστήριξή τους. Τα πορίσματα της επιστήμης δεν μπορεί να είναι περισσότερο βέβαια από τις προϋποθέσεις στις οποίες αυτή βασίζεται για να καταλήξει σε πορίσματα.

Ως παραδοχές της επιστήμης μπορούν να θεωρηθούν:

• η ύπαρξη ενός ανεξάρτητου από κάποια θεωρία εξωτερικού κόσμου
• η διαρθρωμένη φύση του εξωτερικού κόσμου
• η δυνατότητα γνώσης του εξωτερικού κόσμου
• η ύπαρξη αλήθειας
• οι νόμοι της λογικής
• η ύπαρξη ομοιομορφίας στη φύση και η ισχύς της επαγωγικής μεθόδου για την εξαγωγή πορισμάτων
• η αξιοπιστία των διανοητικών και αισθητηριακών μας μέσων στην απόκτηση αλήθειας
• η επάρκεια της γλώσσας στην περιγραφή του κόσμου
• η ύπαρξη των αφηρημένων, μαθηματικών οντοτήτων που ονομάζονται αριθμοί και η δυνατότητα εφαρμογής της γλώσσας των μαθηματικών σε φυσικά φαινόμενα
• η ύπαρξη ηθικών, γνωσιολογικών και μεθοδολογικών αξιών
• η ύπαρξη συνοριακών συνθηκών σε φυσικούς νόμους ή φαινόμενα.

Με όσα αναφέρθηκαν, γίνεται φανερή η ανεπάρκεια και των δύο μορφών επιστημονισμού. Υπάρχουν τομείς μη ταυτιζόμενοι με την επιστήμη, όπως η φιλοσοφία και η θεολογία, οι οποίοι εμπεριέχουν στοιχεία γνώσης.

Ανεξάρτητα δε από τις απόψεις για τους τρόπους και τη μορφή συσχέτισης επιστήμης, φιλοσοφίας και θεολογίας, μια ολοκληρωμένη κοσμοαντίληψη δεν μπορεί α priori να αποκλείσει τη δυνατότητα διαλόγου, αλλά και τη συνεισφορά κάποιου από τους τρεις τομείς.